Geliştirme Ortamı ve İlk Program

Bir cümlelik özet

Bu derste Python kodunu çalıştırmak için bir ortam kuruyor, etkileşimli kabuk ile dosya arasındaki farkı öğreniyor ve ilk küçük programımızı yazıyoruz.

Neden önemli?

Bir önceki derste Python'un ne olduğunu ve nerelerde kullanıldığını gördük. Ama bir dili öğrenmek için onu yalnız okumak yetmez; yazıp çalıştırmak gerekir.

Kod yazmak için bir yere ihtiyacımız var. Buna geliştirme ortamı diyoruz. Geliştirme ortamı, kodu yazdığımız, çalıştırdığımız ve hatalarını gördüğümüz programdır. İyi bir ortam seçmek, ilk adımları çok daha kolay hale getirir.

Ben de programlamaya yeni başladığımda "önce hangi programı açmalıyım?" sorusuna takılmıştım. Bu ders o soruyu net bir şekilde cevaplasın diye hazırlandı.

Python'u çalıştırmanın yolları

Python kodunu çalıştırmanın birden çok yolu vardır. Hepsi aynı Python dilini kullanır; sadece kodu yazdığımız ortam değişir.

1. Thonny

Thonny, yeni başlayanlar için hazırlanmış ücretsiz bir programdır. Kurulumu kolaydır ve Python ile birlikte gelir, yani ayrıca bir şey yüklemene gerek kalmaz. Ekranda hem kod yazdığın bir alan hem de sonucun göründüğü bir alan bulunur.

Bu derste örnekleri Thonny üzerinde denemeni öneririm. Kurulumu bir yetişkinle birlikte yapman güvenlik açısından iyi olur.

2. IDLE

IDLE, Python'u bilgisayara kurduğunda otomatik olarak gelen bir araçtır. Sade bir görünümü vardır. Thonny'yi kuramadığın durumlarda IDLE de işini görür.

3. Çevrimiçi editör

Hiçbir şey kurmak istemiyorsan, tarayıcıdan çalışan çevrimiçi editörler vardır. Bir internet sitesine girer, kodunu yazar ve "çalıştır" düğmesine basarsın. Okul bilgisayarında program kuramadığın durumlarda pratik bir çözümdür.

Kısa not: Hangi ortamı seçersen seç, yazdığın Python kodu aynıdır. Ortam yalnız bir araçtır.

Etkileşimli kabuk ile dosya

Python'u iki farklı biçimde kullanırız. Bu ikisi arasındaki farkı anlamak çok önemlidir.

Etkileşimli kabuk

Etkileşimli kabuk (shell), tek bir satır yazıp hemen sonucunu gördüğün yerdir. Genellikle >>> işaretiyle başlar. Bir hesap makinesi gibi düşünebilirsin.

Kabukta şunu yazıp Enter'a bas:

>>> 5 + 3
8

Bir satır daha deneyelim:

>>> print("Merhaba")
Merhaba

Kabuk, küçük şeyleri hızlıca denemek için harikadır. Ama yazdıkların kalıcı olarak kaydedilmez.

Dosya

Dosya, birçok satır kodu bir arada yazıp kaydettiğin yerdir. Python dosyalarının uzantısı .py şeklindedir. Örneğin ilk_program.py bir Python dosyasıdır.

Dosyaya yazdığın kodu bir kez kaydedersin, sonra istediğin zaman yeniden çalıştırabilirsin. Gerçek programlar dosya olarak yazılır.

Yorum satırı ve girinti

Kod yazmadan önce iki temel kuralı öğrenmemiz gerekir: yorum satırı ve girinti.

Yorum satırı (#)

Yorum satırı, Python'un çalıştırmadığı, sadece insanların okuması için yazılan açıklamadır. Bir satırı # işaretiyle başlatırsan, o satır yorum olur.

# Bu bir yorum satırıdır, Python bunu çalıştırmaz
print("Merhaba dünya")  # Bu açıklama da yorumdur

Yorumlar, kodun ne yaptığını hatırlamana ve başkalarına anlatmana yardım eder. İyi bir alışkanlıktır.

Girinti (indentation)

Girinti, bir satırın başındaki boşluktur. Çoğu dilde girinti sadece güzel görünsün diyedir. Python'da ise girintinin bir anlamı vardır: hangi satırların bir arada olduğunu gösterir.

Python'da girinti için 4 boşluk kullanmak standarttır. Aşağıdaki örnekte print satırı, if satırının içine ait olduğu için girintilidir:

yas = 12
if yas >= 10:
    print("Bu ders senin için uygun")
    print("Hadi başlayalım")

Girintiyi unutursan Python hata verir:

if yas >= 10:
print("Hata!")

Bu kod IndentationError (girinti hatası) üretir. Python, if içindeki satırların girintili olmasını bekler.

Mini uygulama

Şimdi ilk küçük programımızı yazalım. Thonny veya seçtiğin ortamda yeni bir dosya aç ve ilk_program.py olarak kaydet.

Aşağıdaki kodu yaz:

# İlk Python programım
print("Merhaba, ben Python öğreniyorum!")

isim = input("Adın ne? ")
print("Tanıştığımıza memnun oldum, " + isim)

Buradaki print komutu ekrana yazı yazdırır. input komutu ise senden bir şey yazmanı ister ve yazdığını saklar. Tırnak işaretleri arasına koyduğumuz metne karakter dizisi (string) denir.

Kaydet ve çalıştır. Program sana adını soracak, sen yazıp Enter'a basınca seni ismenle selamlayacak. Aynı programı ikinci kez çalıştırıp farklı bir isim girersen, sonucun da değiştiğini görürsün. İşte bir programı bir kez yazıp defalarca çalıştırabilmenin gücü budur.

Şimdi küçük bir ekleme yap. Programın sonuna şunu ekle:

yas = int(input("Kaç yaşındasın? "))
if yas >= 13:
    print("Ergenlik çağındasın")
else:
    print("Henüz 13 yaşından küçüksün")

Burada int kelimesi, girilen yazıyı sayıya çevirir. if ve else ile bir karar verdik. Farklı yaşlar girerek programı dene.

Uygulama laboratuvarı: Geliştirme Ortamı ve İlk Program

Geliştirme Ortamı ve İlk Program konusunu kalıcı hâle getirmenin en iyi yolu, kavramı küçük ve ölçülebilir bir göreve dönüştürmektir. Bu çalışmada Python'u çalıştırmanın yolları ile 2. IDLE arasındaki ilişkiyi kullanarak çalışan kısa bir Python 3 programı, örnek girdiler ve beklenen çıktılar hazırlayacaksın. Amaç yalnız sonucun çalışması değil; hangi kararı neden verdiğini, neyi test ettiğini ve hangi durumda tasarımı değiştireceğini açıklayabilmektir.

Görev senaryosu

Şu senaryoyu ele al: antrenman sonuçlarından toplam ve ortalama hesaplayan program. Dersin ana hedefi “Python’u nasıl çalıştıracağını, girinti kurallarını ve ilk küçük programı yazmayı öğren” olduğuna göre önce problemi tek cümleyle tanımla. Ardından sistemin alacağı girdiyi, uygulayacağı işlemi ve üreteceği çıktıyı ayrı ayrı yaz. Bilmediğin bir ayrıntı varsa onu varsayım olarak işaretle; varsayımı gerçek bilgi gibi kullanma.

1. Planla: Başlangıç durumunu, beklenen sonucu ve kullanacağın kavramları yaz.
2. En küçük sürümü kur: Yalnız temel davranışı çalıştır; süsleme ve ek özellikleri sonraya bırak.
3. Üç test hazırla: Normal bir durum, sınırda bir durum ve hatalı ya da beklenmeyen bir durum seç.
4. Sonucu kaydet: Beklenen ile gerçekleşeni yan yana yaz; fark varsa olası nedeni belirt.
5. Tek değişiklik yap: Aynı anda birçok şeyi değiştirmek yerine bir kararı düzeltip testi yeniden çalıştır.

Başarı ölçütleri

• Kod Python 3 sözdizimiyle çalışıyor mu?
• Değişken ve fonksiyon adları amacı açıklıyor mu?
• Boş, yanlış türde ve sınırdaki girdiler denendi mi?
• Hata mesajı kullanıcıya neyi düzeltmesi gerektiğini söylüyor mu?
• Aynı kod gereksiz tekrar olmadan yeniden kullanılabiliyor mu?

“Geliştirme Ortamı ve İlk Program” çalışmasını bitirdiğinde ürünü bir arkadaşına yalnız bölüm başlıklarıyla anlat. Arkadaşın antrenman sonuçlarından toplam ve ortalama hesaplayan program senaryosundaki adımları ve karar nedenlerini takip edebiliyorsa anlatım yeterince açıktır. Anlaşılmayan noktayı daha fazla terim ekleyerek değil, Python'u çalıştırmanın yolları ve 2. IDLE ilişkisini daha küçük adımlara bölerek düzelt.

Sık yapılan hatalar

Girintiyi unutmak

if, else veya döngü satırlarından sonra gelen satırları girintilemezsen Python hata verir. Her zaman 4 boşluk kullan.

Boşluk ile Tab'ı karıştırmak

Girinti için hem boşluk hem Tab tuşunu karışık kullanma. Bu, gözle görülmeyen hatalara yol açar. Sadece boşluk kullan; çoğu editör Tab tuşuna bastığında otomatik olarak boşluk ekler.

Tırnak işaretini kapatmamak

print("Merhaba) gibi tırnağı kapatmayı unutursan Python hata verir. Açtığın her tırnağı kapatmayı unutma.

Dosyayı kaydetmeden çalıştırmak

Dosyaya yazdığın son değişiklikleri kaydetmezsen, eski hali çalışır. Çalıştırmadan önce her zaman kaydet.

Güvenlik notu

İnternette hazır Python kodları bulabilirsin. Bunları çalıştırmadan önce dikkatli ol.

• Yalnız güvendiğin kaynaklardan gelen kodu çalıştır. Tanımadığın bir siteden aldığın kodu bilgisayarında çalıştırmadan önce bir yetişkine göster.
• Programlarına adres, telefon veya şifre gibi kişisel bilgilerini yazma.
• Bilgisayarına yeni bir program kurarken bir yetişkinden yardım iste.

Kod, bilgisayara ne yapması gerektiğini söyler. Bu yüzden ne çalıştırdığını anlamak önemlidir. Anlamadığın bir satırla karşılaştığında durup düşünmek, iyi bir programcı alışkanlığıdır.

Ders özeti

• Python'u Thonny, IDLE veya çevrimiçi bir editörle çalıştırabiliriz; kod her ortamda aynıdır.
• Etkileşimli kabuk hızlı deneme içindir; dosya ise gerçek programları kaydetmek içindir.
• # işaretiyle başlayan satırlar yorumdur ve Python bunları çalıştırmaz.
• Python'da girinti bir kuraldır; hangi satırların bir arada olduğunu gösterir ve 4 boşluk kullanılır.
• İlk programımızda print, input, if ve else komutlarını kullandık.

Kontrol soruları

1. Python dosyalarının uzantısı nedir?
2. Etkileşimli kabuk ile dosya arasındaki temel fark nedir?
3. # işareti ne işe yarar?
4. Python'da girinti neden önemlidir?
5. İnternetten aldığın bir kodu çalıştırmadan önce ne yapmalısın?

Cevaplar

1. .py uzantısıdır. Örneğin ilk_program.py.
2. Etkileşimli kabuk tek satırı hemen çalıştırır ama kaydetmez; dosya ise birçok satırı kaydeder ve tekrar tekrar çalıştırılabilir.
3. # bir yorum satırı başlatır. Python o satırı çalıştırmaz; yorumlar sadece insanların okuması içindir.
4. Girinti, hangi satırların bir bloğa (örneğin bir if içine) ait olduğunu gösterir. Eksikse Python IndentationError verir. Standart 4 boşluktur.
5. Kaynağın güvenilir olduğundan emin olmalı, emin değilsem bir yetişkine göstermeli ve kişisel bilgilerimi kodun içine yazmamalıyım.

Kaynak ve doğrulama notu

“Geliştirme Ortamı ve İlk Program” dersi için doğrulama odağı Python'u çalıştırmanın yolları ile 2. IDLE arasındaki ilişkinin örnekler üzerinde tutarlı çalışmasıdır. Kod örnekleri Python 3 sözdizimi esas alınarak hazırlanmıştır. Çalıştırma ortamına göre küçük farklar görülebileceği için örnekler önce güvenli bir çevrim içi editörde veya yerel geliştirme ortamında denenmelidir.

Sonraki ders

Değişkenler ve Veri Türleri: Bilgileri kutulara koyup adlandırmayı ve sayı, yazı, doğru/yanlış gibi türleri öğreniyoruz.