İnternet ve Web Nasıl Çalışır?

Bir cümlelik özet

İnternet, dünyadaki bilgisayarları birbirine bağlayan devasa bir ağdır; web ise bu ağ üzerinde tarayıcıyla açtığımız sayfaların oluşturduğu sistemdir ve bir adres yazdığımızda arka planda basit bir istek–yanıt yolculuğu başlar.

Neden önemli?

Bu modülde kendi web sayfalarımızı yapmaya başlayacağız. Ama bir şeyi yapmadan önce onun nasıl çalıştığını merak etmeyi seviyorum. Her gün bir video açıyor, bir siteye giriyoruz; peki adres çubuğuna bir şey yazıp Enter'a bastığımızda gerçekte ne oluyor?

Bunu bilmek ileride çok işine yarar. Sayfan açılmadığında sorunun nerede olabileceğini (senin bilgisayarında mı, bağlantıda mı, sunucuda mı) daha kolay tahmin edersin. Bir adresin neden https:// ile başladığını ve bunun güvenliğinle ne ilgisi olduğunu anlarsın.

Bu ders çoğunlukla kavramsaldır: kod yazmayacağız, ama internetin ve webin nasıl işlediğini adım adım göreceğiz. Bir sonraki derste ilk HTML sayfamızı kuracağız; bugün öğrendiklerimiz o sayfanın hangi dünyanın içinde yaşadığını anlamamızı sağlayacak.

Kısa tanım: İnternet, bilgisayarları bağlayan ağdır; web ise bu ağ üzerinden ulaştığımız sayfaların oluşturduğu bir hizmettir.

İnternet ile web aynı şey değildir

Günlük konuşmada "internet" ve "web" birbirinin yerine kullanılır, ama bunlar farklı şeylerdir.

İnternet, dünyanın dört bir yanındaki bilgisayarları kablolar, telefon hatları ve kablosuz bağlantılarla birbirine bağlayan büyük bir ağdır. Ağ, birbiriyle konuşabilen cihazların oluşturduğu topluluk demektir.

Web (tam adıyla World Wide Web), bu ağ üzerinde çalışan bir hizmettir. Tarayıcıyla açtığın sayfalar, bağlantılar ve resimler webin parçasıdır.

Bunu şöyle düşünebilirsin: İnternet, şehirdeki bütün yolların oluşturduğu ağdır. Web ise o yolları kullanarak gittiğin kütüphanelerden yalnızca biridir. Aynı yolları kullanan başka hizmetler de vardır: e-posta, çevrimiçi oyunlar ve video görüşmeleri gibi. Yani web, internetin üstünde çalışan hizmetlerden biridir, tek hizmet değildir.

İki örnek

• Bir arkadaşına e-posta gönderirsin: internet kullanılır, ama bu web değildir.
• Tarayıcıda bir haber sitesi açarsın: hem internet hem de web kullanılır.

İstemci ve sunucu

Web, iki taraf arasındaki bir konuşmaya benzer: bir taraf ister, diğer taraf verir.

İstemci (client), bir şey isteyen taraftır. Senin telefonun, tabletin veya bilgisayarındaki tarayıcı istemcidir.

Sunucu (server), istenen sayfaları ve dosyaları saklayan ve gönderen güçlü bir bilgisayardır. Genellikle bir veri merkezinde, günün her saati açık durur.

Bir restoran benzetmesi

• Sen (istemci) garsona sipariş verirsin: "Bir sayfayı istiyorum."
• Mutfak (sunucu) siparişi hazırlar.
• Garson yemeği (sayfayı) sana geri getirir.

Buradaki temel fikir şudur: İstemci bir istek (request) gönderir, sunucu bir yanıt (response) döndürür. Web'in tamamı bu istek–yanıt döngüsü üzerine kuruludur.

Tarayıcının rolü

Tarayıcı (browser), istemci tarafında çalışan programdır. Chrome, Safari ve Firefox birer tarayıcıdır. Tarayıcının görevi:

1. Senin yazdığın adresi almak.
2. Doğru sunucuya bir istek göndermek.
3. Gelen yanıtı (HTML, CSS, resimler) okumak.
4. Bunları ekranda görebileceğin bir sayfaya dönüştürmek.

Yani tarayıcı, sunucudan gelen metin tabanlı talimatları alıp senin gördüğün renkli, tıklanabilir sayfaya çevirir.

Adres yazınca ne olur?

Şimdi en merak edilen soruya gelelim: Adres çubuğuna bir şey yazıp Enter'a basınca ne olur?

Önce URL'i tanıyalım

Yazdığın adrese URL denir (Uniform Resource Locator, yani "kaynağın tam adresi"). Bir URL'in parçaları vardır:

https://www.ornek.com/dersler/web

https://    -> protokol (nasıl konuşulacağı)
www.ornek.com -> alan adı (hangi sunucu)
/dersler/web -> yol (o sunucudaki hangi sayfa)

Alan adı (domain), bir sunucuyu hatırlaması kolay bir isimle gösterir. ornek.com gibi. Bilgisayarlar aslında birbirini isimle değil, numarayla (IP adresi) bulur. Bu yüzden ilk adım, ismi numaraya çevirmektir.

Adım adım istek–yanıt

Aşağıdaki şema, https://www.ornek.com yazdığında olan basitleştirilmiş yolculuğu gösterir:

1. Sen adresi yazarsın        [İstemci: tarayıcı]
2. İsim numaraya çevrilir      "ornek.com kimin?" -> IP adresi
3. Tarayıcı istek gönderir     GET /  "bu sayfayı ver lütfen"
   ------------------------------->  [Sunucu]
4. Sunucu isteği alır ve hazırlar
5. Sunucu yanıt gönderir       200 OK + HTML dosyası
   <-------------------------------
6. Tarayıcı HTML'i okur ve sayfayı çizer

Bu adımlar milisaniyeler içinde olur, ama sıra her zaman aynıdır: iste, bekle, al, göster. Sayfa büyükse (resim, video), tarayıcı bu ek dosyalar için tekrar tekrar istek gönderir.

İki küçük örnek

• Numara 200: Sunucu "200 OK" derse, "işte istediğin sayfa" demektir. Her şey yolundadır.
• Numara 404: Sunucu "404 Not Found" derse, "böyle bir sayfa bulamadım" demektir. Yanlış bir yol yazmış olabilirsin.

HTTP ve HTTPS

İstemci ve sunucu bir dil kullanarak konuşur. Bu dile HTTP denir (HyperText Transfer Protocol). "Protokol", iki tarafın uyduğu ortak kurallar demektir. Yukarıdaki GET ve 200 OK gibi ifadeler bu dilin parçalarıdır.

HTTPS, bu dilin güvenli sürümüdür. Sondaki S "Secure" (güvenli) anlamına gelir. HTTPS'te istemci ile sunucu arasında giden veriler şifrelenir. Şifreleme, mesajı yolda kimse okuyamasın diye anlaşılmaz bir hâle getirmek demektir.

Neden fark eder?

Sıradan HTTP'de gönderdiğin bilgiler açık metin gibidir; aradaki biri okuyabilir. HTTPS'te ise aynı bilgi bir kilit altındadır. Tarayıcının adres çubuğunda bir kilit simgesi görürsen, bağlantı HTTPS ile korunuyor demektir.

Bu yüzden bir yere şifre, e-posta veya herhangi bir kişisel bilgi yazacaksan, adresin https:// ile başladığından emin olmak önemlidir.

Mini uygulama

Bilgisayar gerekmez; bu bir düşünme ve gözlem alıştırmasıdır.

1. Bir yetişkinle birlikte sık kullandığın bir sitenin adresine bak. https:// ile mi başlıyor? Kilit simgesini görebiliyor musun?
2. Aşağıdaki URL'i parçalarına ayır ve her parçanın ne olduğunu yaz:

https://www.kutuphane.com/kitaplar/roman

1. Kendi cümlelerinle, bir arkadaşına "istemci" ve "sunucu" arasındaki farkı restoran benzetmesiyle anlat.
2. Şu iki işlemi düşün ve hangisinin web olduğunu, hangisinin sadece internet olduğunu söyle: (a) bir video sitesinde film izlemek, (b) çevrimiçi bir oyunda arkadaşınla oynamak.
3. Geliştirme: Bir "404" sayfasıyla hiç karşılaştın mı? Sence neden ortaya çıkar?

Örnek çözüm (2. madde):

https://        -> protokol
www.kutuphane.com -> alan adı (sunucu)
/kitaplar/roman -> yol (o sunucudaki sayfa)

Sık yapılan hatalar

İnternet ile web'i aynı sanmak

İnternet bağlantıdır (yollar); web ise o bağlantı üzerindeki bir hizmettir (kütüphane). Web dışında e-posta ve oyunlar da interneti kullanır.

"Sunucu" deyince tek bir bilgisayar düşünmek

Büyük siteler tek bir bilgisayar değil, birlikte çalışan birçok sunucu kullanır. Ama fikir aynıdır: bir yerde bir sunucu isteğini karşılar.

HTTPS'in kilidini önemsiz sanmak

Kilit simgesi süs değildir. Kişisel bilgi girerken adresin https:// ile başlamaması bir uyarı işaretidir.

404'ü "internet bozuk" diye düşünmek

404, sunucunun çalıştığını ama o sayfayı bulamadığını söyler. Çoğu zaman adresteki bir yazım hatasından kaynaklanır.

Güvenlik notu

İnternette gezinirken en önemli kural, kişisel bilgilerini korumaktır. Adın, adresin, telefonun, okulun ve şifrelerin sana aittir; tanımadığın sitelere yazma. Bir yere bilgi girmeden önce adresin https:// ile başladığını ve kilit simgesini kontrol et. Yeni bir siteye üye olmak, bir dosya indirmek veya bir bağlantıya tıklamak istediğinde bunu bir yetişkinle birlikte yap. Unutma: Bu akademinin gerçek bir üyelik formu ya da veri toplayan bir sayfası yoktur; buradaki her örnek yalnızca öğrenmek içindir.

Ders özeti

• İnternet bilgisayarları bağlayan ağdır; web ise bu ağ üzerinde çalışan, sayfalardan oluşan bir hizmettir.
• İstemci (tarayıcı) bir istek gönderir, sunucu bir yanıt döndürür; web bu istek–yanıt döngüsüyle çalışır.
• Tarayıcının görevi, sunucudan gelen metin talimatlarını görebileceğin bir sayfaya çevirmektir.
• URL bir kaynağın tam adresidir ve protokol, alan adı ve yol gibi parçalardan oluşur.
• HTTP istemci ile sunucunun konuştuğu dildir; HTTPS ise verileri şifreleyen güvenli sürümüdür.

Kontrol soruları

1. İnternet ile web arasındaki fark nedir? Bir benzetmeyle açıkla.
2. İstemci ve sunucu terimleri neyi ifade eder?
3. Adres çubuğuna bir URL yazıp Enter'a bastığında ilk üç adım nedir?
4. Bir URL'de https://, www.ornek.com ve /dersler parçaları ne anlama gelir?
5. HTTPS'teki "S" harfi neyi anlatır ve neden önemlidir?

Cevaplar

1. İnternet, bilgisayarları birbirine bağlayan ağdır (yollar gibi). Web ise bu ağ üzerinde çalışan, tarayıcıyla açtığımız sayfalardan oluşan bir hizmettir (o yolları kullanan bir kütüphane gibi).
2. İstemci, bir şey isteyen taraftır (senin tarayıcın). Sunucu, istenen sayfaları saklayıp gönderen bilgisayardır.
3. Adresi yazarsın; ismi bir numaraya (IP) çevrilir; tarayıcı doğru sunucuya bir istek gönderir.
4. https:// protokoldür (nasıl konuşulacağı); www.ornek.com alan adıdır (hangi sunucu); /dersler ise o sunucudaki yoldur (hangi sayfa).
5. "S", "Secure" yani güvenli demektir; istemci ile sunucu arasındaki veriyi şifreler, böylece yolda kimse okuyamaz. Kişisel bilgi girerken önemlidir.

Kaynak ve doğrulama notu

“İnternet ve Web Nasıl Çalışır?” dersi için doğrulama odağı İnternet ile web aynı şey değildir ile İstemci ve sunucu arasındaki ilişkinin örnekler üzerinde tutarlı çalışmasıdır. Örnekler standart HTML, CSS ve tarayıcı JavaScript’i yaklaşımıyla hazırlanmıştır. Sayfa yalnız görsel olarak değil; klavye kullanımı, odak sırası, mobil görünüm ve anlamlı başlık yapısı açısından da kontrol edilmelidir.

Sonraki ders

HTML ile Sayfa İskeleti: İlk web sayfamızın yapı taşlarını, yani HTML etiketlerini kullanarak kendi sayfamızı kurmaya başlıyoruz.